آموزشی

زبان آبی

بیماری زبان آبی یکی از بیماری‌های عفونی و غیر واگیر مهم در نشخوارکنندگان به خصوص در گوسفند است. در ایران گزارش‌های متعددی از ابتلای دام­ها به این بیماری ویروسی داده شده است. زبان آبی اساسا به وسیله التهاب زخمی مخاط دهان، بینی، معده و روده مشخص می‌گردد. این ویروس در خون و اعضا داخلی حیوانات آلوده حضور دارد و ممکن است به مدت ۴ ماه در خون حیواناتی که از بیماری بهبود یافته‌اند، باقی بماند. همچنین این ویروس در مقابل خشکی مقاوم است و در حرارت اتاق به مدت ۲۵ ساعت قدرت عفونت‌زایی خود را حفظ می‌کند. شواهدی در مورد این بیماری وجود دارد که نشان می‌دهد ویروس مربوطه از راه تماس با حیوانات یا اشیاء آلوده منتقل نمی‌شود و فقط انواع خاصی از حشرات در انتقال آن نقش دارند. از نظر سازمان جهانی بهداشت دام، مطالعات مرتبط با بیماری زبان آبی از نظر بهداشتی و اقتصادی دارای اهمیت قابل توجهی می‌باشد.

سازمان بهداشت جهانی، بیماری‌های دامی را بر اساس اهمیت به دو گروه A و B تقسیم نموده است. درگروه A، که بیماری زبان آبی هم در این گروه طبقه بندی می­شود، بیماری‌های قابل انتقال با قابلیت انتشار خیلی شدید، سریع و بدون در نظر گرفتن مرزهای کشوری، قرار گرفته‌اند. بیماری‌های این گروه علاوه بر اهمیت در اقتصاد و بهداشت عمومی، دارای ارزش زیادی در تجارت بین المللی دام و محصولات دامی می‌باشند.

بیماری‌ زبان آبی، یک بیماری عفونی حاد و تحت حاد ویروسی غیر واگیر در نشخوارکنندگان اهلی و وحشی می‌باشد. عامل بیماری، ویروسی از خانواده رئوویریده و جنس اوربی‌ویروس بوده که از طریق نیش پشه منتقل می‌شود و بیشتر در درجه حرارت ۲۰ درجه سانتیگراد و رطوبت ۵۰ درصد فعالیت دارد.

علائم بالینی:

این بیماری به علت درگیری دام‌ها و تغییر رنگ زبان به سمت آبی تیره به نام زبان آبی نام گذاری شده است. شانس آلودگی در سن ۶ ماهگی تا ۲ سالگی بیشتر از سایر سنین است و دام‌های ماده بیشتر از نرها در معرض خطر ابتلا هستند.

اگر چه اشکال بالینی این بیماری در گوسفند مشاهده می­شود، اما گاوسانان به عنوان اصلی‌ترین مخزن بیماری تشدید کننده‌ی جمعیت ویروس شناخته شده‌اند.

زبان آبی عموما به دو صورت اختلالات تولید‌مثلی و تورم عروق در ارگان‌های مختلف بروز می‌کند. علائم بیماری عمدتا به خاطر صدمه به رگ های خونی کوچک بوده و منجر به پرخونی، احتقان، خون ریزی، التهاب و مرگ سلول می‌گردد.

علائم در گوسفند شامل دوره کمون ۴ تا ۶ روزه است. تب ۴۰ تا ۴۲ درجه سانتیگراد، ترشحات موکوسی و چرکی بینی، پرخونی و نکروز در مخاط بینی و دهان، تغییر رنگ زبان به سمت آبی تیره و متورم شدن صورت، لب، پوزه و گوش، ترشحات بزاق، بعضا ذات‌الریه، پرخونی در ناحیه سم، درگیری قلب و مرگ ناگهانی ازعلائم بالینی این بیماری است. همچنین کاهش اشتها، لنگش و سقط جنین می‌تواند از عواقب ابتلا به زبان آبی باشد.

بیماری‌های اکتیمای واگیر، تب برفکی و آبله گوسفندی علائم ظاهری مشابهی را همچون زبان آبی بروز می‌دهند و در هنگام معاینه دام، این بیماری‌ها  ممکن است با هم  اشتباه گرفته شوند.

میزان شیوع این بیماری ۱۰ تا ۵۰ درصد و میزان مرگ و میر ۰ تا ۲۰ درصد در گوسفند گزارش شده است. در بز علائم کلینیکی معمولا خفیف تر است.

از جمله علائم کالبدگشایی می‌توان به ترشحات خشک شده در سوراخ‌های بین، زخم‌هایی در محوطه دهانی به خصوص روی زبان٬ تغییر رنگ  مخاط دهان و تیره شدن آن، نای پرخون و گاهی تجمع خون در آن و ندرتا تجمع کف در نای و مایعات در حفره سینه، پر خونی و به ندرت زخم در نگاری و هزارلا، خون‌ریزی‌های نقطه ای کوچک بر روی قلب و خون‌ریزی و تورم ارگان‌های داخلی اشاره کرد.

خونریزی در قاعده سرخرگ ریوی ویژگی شاخص این بیماری است که باید توسط دامپزشک متبحر شناسایی شود. به علاوه ماهیچه‌های اسکلتی نیز دچار خونریزی‌های نقطه‌ای شده و فضای بین ماهیچه‌ای توسط مایعات پر می‌شود.

شدت این بیماری بر اساس سویه ویروس، نژاد گوسفند و شرایط محیطی متفاوت است.

زبان آبی گوسفند
  • تصویر۱: جراحت خطی و سرخی ناحیه مخاطی دهان
  • تصویر۲:جراحت تیغه بینی
  • تصویر۳:خونریزیهای نقطه‌ا‌ی و پرخونی نوار تاجی سم
  • تصویر۴: نقاط خونریزی بر سطح زبان گوسفند
زبان آبی گوسفندان
  • تصویر۱:خونریزی های نقطه‌ای در نوار تاجی سم
  • تصویر ۲:تاول جوش مانند روی نوک زبان با نقاط خونریزی بر سطح زبان گوسفند
  • تصویر ۳:جراحت خطی و سرخی ناحیه مخاطی دهان
  • تصویر ۴: ترشحات قرینه از بینی٬ جراحت تیغه بینی و افزایش تراوش بزاق

این بیماری توسط ناقلین حشره منتقل می شود و تماس با دام‌ها در انتقال بیماری مهم نیست. لازم به ذکر است همه ضد‌عفونی کننده ها از انتقال ویروس بین حیوانات پیشگیری نمی­کنند، ولی ضدعفونی با هیپوکلریت سدیم، هیدروکسید سدیم ۳ درصد و یدیدهای آلی موثر می‌باشند.

کنترل حشرات در محدود کردن بیماری بسیار مهم است. سموم ارگانوفسفره در مقابل پشه های ناقل بیماری موثر است و انتقال حیوانات به طویله ریسک عفونت را کاهش می دهد.

هر چند ویروس زبان آبی٬ اسب‌سانان را بیمار نمی‌کند اما اسب‌ها و اصطبل‌ها باید در کنترل و پیشگیری مد نظر قرار بگیرند چون این پشه‌ها از اسب‌ها تغذیه کرده و توده‌های کود اسب محل بسیار مناسبی برای تولید مثل این پشه‌ها می‌باشد.

درمان و کنترل بیماری:

هیچ درمان خاصی برای بیماری زبان آبی در دسترس نیست و برای تسکین باید درمان علامتی و حمایتی انجام شود. ضد عفونی با محلول‌های موجود در بازار جهت تسکین درد موثر است.

گوسفند آلوده را نباید در داخل نگهداری کرد. باید دام آلوده در هوای آزاد نگهداری و از آفتاب گرم دور نگه داشته شود. این روند ترفند از عفونت‌های ثانویه جلوگیری می‌کند.

کاهش عفونت از طریق کاهش ناقلین (حشرات) موثر است. در طی دوره‌های انتقال این بیماری، باید از نگهداری گوسفندان یا چرای آن‌ها در مناطق کم ارتفاع و یا باتلاقی ممانعت شود. بهتر است این گوسفندان به ارتفاعات بالاتر برده شوند زیرا خطر آلودگی در این مناطق کمتر است.

به دلیل تمایل حشرات به گاو‌ها، از را‌ه های جلوگیری این بیماری در گوسفندان می‌توان به نگهداری گاو‌ها در کنار گوسفندان اشاره کرد.

در بعضی از کشور‌ها  از واکسن برای کنترل این بیماری استفاده می‌شود. از واکسن‌های تخفیف حدت یافته در بعضی از کشور‌ها از جمله ایالات متحده استفاده می‌شود که مختص این ویروس است. واکسن‌های چندگانه نیز در بعضی از کشورها کاربرد دارد. در استفاده از واکسن در حیوانات آبستن باید دقت کرد چون می‌تواند سبب ناقص الخلقه‌زایی جنین در میش‌ها شود.

واکسیناسیون تنها روش کنترل کننده‌ی رضایت بخش در جلوگیری از آلودگی دام ها است. واکسیناسیون مانع از بین بردن یا از بین رفتن عفونت نخواهد شد بلکه صرفا در پایین نگه داشتن تلفات موثراست.

نکته‌هایی در رابطه با زدن واکسن در دام‌ها:

  • باید از واکسیناسیون میش‌ها از زمان جفت گیری تا ۳ هفته پس از آن پرهیز شود.
  • واکسیناسیون سالانه ۱ ماه قبل از فصل حضور حشرات توصیه می‌شود. واکسیناسیون زودهنگام در طی شیوع ممکن است به طور قابل ملاحظه‌ای تلفات را کاهش دهد.
  • بره های تازه متولد شده، ایمنی مادری دریافت می‌کنند، تا بتوانند ویروس‌های ضعیف شده و وارد شده به بدن خود را از بین ببرند.
  • بره‌ها نباید تا ۲ هفته بعد از شیر گرفتن واکسینه شوند.
  • قوچ‌ها باید قبل از جفت‌گیری واکسینه شوند.
  • برای بیماری زبان آبی واکسن­های مختلفی استفاده می­شود. توجه شود که به دلیل خطر ناقص الخلقه زایی در بره‌ها یا مرگ جنین، نباید از واکسن‌های “ضعیف شده زنده” در میش‌های آبستن استفاده کرد.

در این مقاله توضیحات مختصری راجب بیماری خطرناک زبان آبی داده شد. بیماری زبان آبی از بیماری‌های مهم در بین نشخوارکنندگان می‌باشد که هیچگونه درمان خاصی برای آن وجود ندارد. باید توجه نمود که با رعایت نکاتی از جمله انجام به موقع واکسیناسیون و از بین بردن حشراتی که در آب‌های سطحی، باتلاق‌ها، گودال‌ها و حوض‌ها وجود دارند، می‌توان از شیوع و گسترش این بیماری تا حد زیادی ‌جلوگیری کرد.

دکتر محمدرضا عباسچیان

مطالب مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *